НИЙГМИЙН ТОЛЬ СОНИН-МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ

Манай сонин энэ сарын 6-ны дугаартаа “Монголын газар шо­роонд цөмийн хаягдал булш­лахыг санаархаж байна”  гэсэн гарчигтай нийтлэл гаргасан. Уг нийтлэлийн үргэлжлэлийг хүргэж байна. Хэрвээ одоо УИХ-аар хэлэл­цэгдэж байгаа Монгол Улсын төрөөс цацраг идэвхит ашигт малтмал болон цөмийн энергийн талаар баримтлах бодлого  бат­лагдвал сайн, муу хоёр талтай. Энэ хууль хэрхэн, яаж батлагдах нь вэ гэдэгт гадаадынхан ан­хаарлаа хандуулчихаад байгаа нь мэдээж.  Яагаад гэхээр энэ хуульд хаягдал хадгалах үйлд­вэрийн тухай яригдаж байгаа. Мөн цөмийн болон химийн хог хаягдлыг хадгалах үйлдвэрт асар их мөнгө эргэлдэх болохоор тэр. Ер нь дэлхийн улс орнууд ганц­хан цөмийн хаягдал гэлтгүй химийн гаралтай болон хуванцар бүтээгдэхүүнийхээ хог хаягдлыг тусгай технологи бүхий саванд хийж хэдэн зуун метрийн гүнд хадгалдаг үйлдвэртэй. Цөөхөн улс л өөрийн орондоо химийн болон цөмийн хог хаяг­дал хадгалах үйлдвэртэй байдаг. Ялангуяа Европийн орнууд дахин боловсруулах боломжгүй бү­тээг­дэхүүнээ  хаягдал хадгалах үйлдвэртэй улсад өндөр үнээр худалддаг бизнес дэлхийд ноёр­хоод эхэлчихсэн.

Тухайлбал Герман, Франц, Швейцарь, Бель­ги зэрэг орнууд энэ бизнест гол анхаарлаа хандуулж байна. Энэ бол дэлхийд нэгэнт тогтчихсон томоохон бизнес. Манай улс дээрх хуулиа баталж стандартад нийцсэн цөмийн болон химийн бүтээгдэхүүний хаягдал хад­галах үйлдвэртэй  болчихвол ихээхэн хэмжээний мөнгөний урсгал монгол руу урсах сайн талтай. Монгол орны уужим өргөн нутагт иймэрхүү үйлдвэр хэд хэдийг ч барьчих боломжтой. Гагцхүү сүүлийн үеийн техник технологи бүхий хадгалах үйлд­вэртэй байх нь чухал.  Франц улс хаягдлаа Германд мөнгө төлж хадгалдаг. Одоогоор дэлхийн стандартад нийцсэн хадгалах сав бүхий үйлдвэрийг герман­чууд л сайн хийж байгаа. Цөмийн болон химийн бүтээгдэхүүнийг эх орны­хоо газрын хөрсөнд  хадгалах нь асар их мөнгө олох л сайн талтай.

Энэ бизнес дэлхийн томоохон гэмт хэргийн бүлэглэлийн анхаарлыг Монгол руу хандуулах эрсдэлтэй

Нэгэнт манай улсад хаягдал хадгалах үйлдвэр байгуулах тухай яригдаж байгаа учир муу талыг нь ч гэсэн харах хэрэгтэй. Монголд цөмийн хаягдлыг булш­лах тухай асуудал 1994 онд яригдаж эхэлсэн ч тэгэсхийгээд намдсан. Харин энэ бизнесийг оросын гэмт хэргийн бүлэглэл тосч авсан гэдэг.

Дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнууд хаягдлаа, цөмийн болон химийн хог хаягдал хадгалах үйлдвэртэй улс орнуудад ху­далд­даг. Үүний хажуугаар дэл­хийн томоохон гэмт хэргийн бүлэг­лэлүүд энэ бизнест оролц­дог нь хэдийн тодорхой бол­сон. Хэдэн тэрбумаар яригдах мөнгөний бизнес тул хаягдлын үйлдвэр байгуулагдахтай зэрэг­цээд тэд үүнд анхаарлаа хан­дуулдаг. Гэмт хэргийн бүлэглэл хаягдлаа мөнгө өгч хадгалуулж, хадгалж байгаа хоёр компанийн дундуур орж бага мөнгөөр хаягд­лыг нь хаях санал тавьдаг байна. Ингээд хаягдлаа бага мөнгөөр мафийн бүлэглэлд тухайн ком­пани зарж, харин мафийнхан  уг  хаягдлыг  улс орны хилээр нууцаар гаргаж тухайн улсын газар нутагт хаядаг байна.  Ту­хайлбал Швейдийн  Базель- Германы Марк третвиц- Бела­русын Брест-Улан-Үдийн Тальци боомт гэсэн дамжлагаар  Оросын Сибирт  хүн амьтан амьдардаггүй газарт хаядаг байж.  Харин цөмийн болон химийн хог хаягдлыг хилээр ямар нэгэн асуудалгүй оруу­лахыг оросын талын мафи ха­риуцаж гаргаж байсан нь тухайн үедээ бариг­даж ял шийтгэлээ авчээ. Гэвч энэ хэргийг хийж байгаа хүмүүсийг барьж ил­рүүлэн шийт­гэсэн ч гэлээ цаана нь дахиад л гэмт хэргийн бү­лэглэл гарч ирдэг. Энэ хэрэг одоогоос 15 жилийн өмнө гарч байсан юм. Уг  хэрэгт Монголын хоёр залуу холбогдож тухайн үедээ шуу­гиан дэгдээгээд авсан. Харин тэр хоёр залуу зөвхөн орчуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан нь тог­тоогдсон тул хэр­гээс мултарсан гэдэг.

Эрх баригчдыг гэмт хэргийн бүлэг ашигладаг 

Цөмийн хаягдлыг булшлах бизнес асар их мөнгө эргүүлдэг учир гэмт хэргийн бүлэглэлүүд зарим орны улс төрийн хүчийг ашигладаг аж.  Тэд хямд төсрийг нь бодож Африкийн хүн амьтан амьдардаггүй газар болон далайн гүнд хаягдлыг чингэлэгт хийж хаясан тохиолдол бий.  Тухайн улс оронд хаягдал хадгалах үйлдвэр байдаггүй учир  эрх баригчдынх нь  мөнгөний ашиг сонирхол дээр дөрөөлж хүслээ биелүүлдэг аж. Хэрвээ манай улсад дээрх хууль батлагдаж үйлдвэртэй болж,  хуулийн хүрээнд бүх үйл ажиллагаа бол­бол сайн талтай. Харин үүнийг далимдуулан гэмт хэргийн бү­лэг­лэлийн сүлжээ Монголд орж ирвэл үндэсний аюулгүй байдалд ч нөлөөлж мэднэ. Гэмт хэргийн бүлэглэл орж ирэхгүй гэх баталгаа байхгүй.  Дэлхийн аль ч өнцөг буланд их мөнгөний үнэр үнэртэнэ тэд тэнд л байдаг жамтай. Тэгэхээр хоёр улсын хоорон дахь шинэ бизнест тэд анхаарлаа хандуулах л байх. Одоо хэлэлцэгдэж байгаа хуу­лийн төсөлд зарим гишүүн зөвхөн өөрийн орныхоо бүтээгдэхүүний хаягдлыг л боловсруулж хад­галах гэсэн гадны нөлөөлөл орохгүй байх саналыг дэвшүүлж байсан. Энэ нь гадны гэмт хэр­гийн бүлэглэл болон бусад улс орны хаягдлыг хор уршигт хор­дохгүй байх сайн талай. Харин нөгөөн талаараа нэгэнт л хадга­лах үйлдвэртэй болсон тул гаднаас орж ирэх их мөнгөний урсгалыг хаах муу талтай юм. Ингэхээр уг хуулийн төслийг хэлэлцэх явцдаа зарим зүйлийг анхаарахгүй бол “хуулийн цоор­хой” гээчээр ямар ч асуудал үүсч мэднэ. Уг хуулийг батлуулах гээд гүйж байгаа гишүүд ч ар араасаа үүсч мэдэх хор хохир­лыг нь бодолцох хэрэгтэй болжээ.