Мөнгөний өмнө мэргэжлийн ёс зүй, хүнлэг чанараа гээж болохгүй

0
182

Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр жил бүрийн тавдугаар сарын 3-нд тохиож, дэлхийн нийтээрээ хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тэмдэглэдэг. “Орон нутагт хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө байна уу, сэтгүүлчийн үнэлэмж” сэдвээр “Эрдэнэт ньюс” сайтын эрхлэгч Н.Мөнхтөртэй ярилцлаа.

Сайн байна уу. Танд сэтгүүл зүйн эрх чөлөөний өдрийн мэнд хүргэе. Орон нутагтаа мэргэжлээрээ ажиллаж амьдарч байгаа сэтгүүлчийн хувьд хэвлэлийн эрх чөлөөний талаар ямар бодолтой явдаг вэ?

Миний хувьд Монголд хэвлэлийн эрх чөлөө гэж байна уу гэвэл байхгүй гэж хэлнэ. Тэр дундаа хөдөө орон нутагт сэтгүүлчийн болоод хэвлэл мэдээллийн байгууллага улс төрийн шууд хараа хяналт, дарамт шахалт доор ажилладаг. МСНЭ-ээс сэтгүүлчийн өмнө тулгардаг бэрхшээлийг арилгахын тулд дорвитой ажил хийх ёстой байгууллага. Түүнээс жил жилийн баярын өдөр дөхөхөөр сургалт хийж шагнал гардуулах үүрэгтэй ажилладаг байж болохгүй. Жишээлбэл, “Төсөл хэрхэн бичих вэ” гэх мэт агуулга, практик муутай сургалт хийгээд зуу зуун сэтгүүлчдийг цуглуулж байна. Ингэж яах юм бэ. Энэ ч зарчмаар цааш явах юм бол сэтгүүлч нь ч хөгжихгүй. МСНЭ гэх байгууллага өнөөх л ач холбогдолгүй, шоу зохион байгуулагч болно.

МСНЭ орон нутаг руу чиглэсэн ямар ажил хийгээсэй гэж бодож байна. Хөдөө орон нутгийн сэтгүүлчдэд, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үйл ажиллагаанд тулгардаг гол бэрхшээл юу байна?

Аймаг болгоны ЗДТГ дэргэдээ хэвлэл мэдээллийн ажилчинтай, түүндээ зарцуулах төсөвтэй болсон. Үүнийг болиулахыг шаардмаар байна. Төсөл хэрхэн бичих вэ гэдгийг ярьж байхаар хэрхэн сэтгүүлчийг үнэтэй болгох вэ, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээ хэрхэн чадамжтай боловсон хүчинтэй, эдийн засгийн хувьд хэн нэгнээс хараат байх эх үүсвэртэй болгох вэ гэдгээ яриач. Гэтэл манай Эрдэнэтийн эрүүл мэндийн салбар 98 сая төгрөгөөр дэргэдээ студи байгуулчихлаа шүү дээ. Энэ ямар ач холбогдолтой юм бэ. Энэ их мөнгө хэний халааснаас ямар зориулалтаар гарсан бэ. Нэг камер, нэг компьютерийг ийм өндөр өртөгөөр авдаг юм уу. Ийм гажуудал орон нутагт их байна. Үүнийг цэгцлэхийн тулд ажилладаг баймаар санагддаг.

Төрийн байгууллага дэргэдээ хэвлэл мэдээллийн сувагтай байхыг хуулиараа зөвшөөрдөггүй биз дээ?

Манай аймгийн Засаг даргын тамгын газрын дарга Данзангийн Соёлчхүү хүн бий. Би энэ хүнээс энэ 98 сая төгрөгнийхөө учрыг олж өгөөч гэж гуйж байна. Яагаад гэхээр хэвлэл мэдээллийн тухай хуулинд төрийн байгууллага дэргэдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байхгүй гэсэн заалттай.

Таны асуулгад ямар хариу өгсөн бэ?

Хуулийн чинь энэ заалтыг зөрчлөө гээд надад хүлээлгэх хариуцлага байна уу гэсэн. Үнэхээр хүлээлгэх хариуцлага байхгүй, үнэн. 1998 онд Р.Гончигдорж гэдэг хүн УИХ-ын дарга байхдаа баталсан Хэвлэл мэдээллийн тухай хуулинд албан тушаалтанд хүлээлгэх хариуцлага байхгүй нь эрх мэдэлтэнд зол болж байна. Одоо энэ хуулийг монголын хэвлэл мэдээллийн салбар 20 жил дагаж байгаа юм. Төрийн байгууллагын хэн нэгэн эрх мэдэлтнийг яллах заалтгүй байж сэтгүүлчдээ энэ хуулийн дагуу яллаж торгодог. Надад нэг ийм гунигтай, сэтгэл шархирмаар үйл явдал одоогоос гурван жилийн өмнө тохиож байлаа. Тэр өдөр тавдугаар сарын 11-ний өдөр байв.

Юу болсноо уудалж болох уу?

Энэ өдөр би өөрийн төрсөн хүүхдээ бурхны оронд үдсэн юм. Ажил явдлыг нь бүрэн дуусгаж ч амжаагүй байтал аймгийн шүүх байгууллагаас дуудаж байсан. Монголын шүүх, эрх мэдэлтнүүд сэтгүүлчдийг ингэж айлган сүрдүүлж зориг зүрхийг нь мохоодог гэдгийг л би тэр үед өөрийн биеэр мэдэрсэн.

Та ямар алдаа гаргасан юм бэ?

Би хэн нэгнээс авлига аваагүй, намайг хуулийн өмнө ялласан хүн нь аймгийн ИТХ-ын дарга өөрийг нь гүтгэлээ гэдэг үндэслэлээр намайг буруутгасан юм. Би тэгэхэд шүүгчээс гуйж байсан. Та надад торгох ял битгий өгөөрэй. Биеэр эдлэх ял өгчих. Би түүнийг чинь эдлье гэсэн. Гэвч цалингийн доод хэмжээг хэд нугалсан мөнгөөр торгох шийдвэр гарсан.

Та бусад шатны шүүхээр явсан уу, өгсөн шийтгэлийг нь хүлээн зөвшөөрсөн үү?

Би буруугүй юм чинь давж заалдах шатны шүүхээр явсан. Эцэст нь ялсан л даа. Өөрт тохиолдсон ганцхан энэ жишээнээс үзэхэд сэтгүүлчдийн эрх чөлөө, хэвлэлийн эрх чөлөө гэдэг манай улсад хязгаарлагдмал, байхгүй гэж хэлж болохоор болсон. Орон нутагт ч ийм. Бас нэгэн жишээ бий. “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн Ерөнхий захирлын албыг хашиж байсан Ц.Даваацэрэн гэж хүн мөн л намайг шүүхэд өгч байв. Давж заалдах шат хүртлээ явсан. Эцэстээ эрх мэдэлтний буруу байсан учраас өргөдлөө татаж аваад өнгөрсөн. Анзаараад байхад шүүхийн эхний шатны шийдвэрүүд ихэвчлэн дарга нарын талд гардаг шүү. Сэтгүүлчийг буруутгахын тулд мөнгө, эрх мэдлээ ашигладаг.

Орон нутгийн сэтгүүлчдэд ч мөн дарамт шахалт их байдаг байх нь?

Иргэдийн гэхээсээ төрийн дарамт маш их. Эрдэнэт улс төржилт ихтэй. Эрдэнэт үйлдвэртэй холбоотой өчнөөн баримт байна. Тухайлбал, өрөөнд тавих агааржуулалтын төхөөрөмжийг 560 сая төгрөгөөр аваад тавьчихсан жишээ бий. Ийм байж болох юм уу. Ийм шударга бусын хажуугаар сэтгүүлч чимээгүй өнгөрч болох уу. Цаана нь мянга мянган уурхайчид, ард түмэн, Эрдэнэтчүүд ажиллаж амьдарч байна. Яг баялаг бүтээж борви бохисхийлгүй ажиллаж байгаа тэр хүмүүс сарын цалингаа аваад чимээгүй амьдардаг. Гэтэл нэг дарга гарын үсэг зураад л 560 сая төгрөгөөр агааржуулагч авч болохгүй биз. Ингэж Эрдэнэт үйлдвэрийг идэж байна. Хэвлэлийнхэн бичсэн шүү дээ. Эрдэнэтэд таван сая бэлгэвч байна гэж. Энэ үнэн. Эрдэнэтээс Улаанбаатар Өмнөговь руу томилолтоор явсан хүний халаасанд түүнийгээ хийж өгдөг. Ингэж болохгүй биз дээ.

Танайд хэвлэл мэдээллийн хэчнээн суваг байна вэ?

Өнөөдрийн байдлаар Эрдэнэт 100 мянган хүн амтай. Найман телевиз, таван сонин, 10 гаруй сайттай. Энэ бол дэндүү их тоо. Гэвч нэг зүйлийг би ойлгохгүй байна. Тухайн үед 2013 онд Монголын харилцаа холбооны зохицуулах хороо, Мэдээлэл харилцаа холбооны газраас 100 сая төгрөгөөр телевизийн тусгай зөвшөөрөл зарлаад түүнийг нь улс төрийн хамаарал бүхий хоёр хүн авсан байдаг. Гэтэл одоо нөгөө 100 сая төгрөгөөр зарсан телевизээ хаана гэх юм. Болиоч ээ. Ингэхээр энэ салбар яаж хөгжих юм бэ. Сэтгүүлчид яаж амьдрах юм бэ.

Орон нутгийн сэтгүүлчдийг чадавхжуулах сургалтууд хэр үр дүнтэй байдаг гэж та боддог вэ?

Яг энэ чиглэлээр дорвитой үр дүн гардаггүй.

Эрдэнэтэд эрэлт нь байгаад энэ олон мэдээллийн суваг ажиллаад байна уу, боловсон хүчний харьцаа ямар байна вэ?

Манай салбар боловсон хүчний илүүдэлтэй, ажиллах хүчээ шингээж чадахгүй байгаа салбар гэж боддог. Хэвлэлийн хүрээлэн, их сургуулиуд, хувийн сургуулиудыг сэтгүүлчээр боловсон хүчин бэлтгэхээ боль гэж хэлмээр санагддаг. Ажлын байр, цалин хангамж гэх юм хэтэрхий доогуур. Ийм үед баахан сэтгүүлчдийг бэлтгэж яах юм. Би найман жилээ энэ чиглэлийн мэдлэг олж авахад сурч боловсорч өнгөрүүлсэн. Гэтэл Хэвлэлийн хүрээлэнд зургаан сар курст суугаад надтай ижил, заримдаа надаас ч өндөр хэмжээний гэрээ хийнэ гэчихсэн явах юм.

Хөдөөд цахим сэтгүүл зүйн давалгаа эрчээ авч байна уу?

Мөн л энэ чиглэлийн сэтгүүлзүйг цэгцэлмээр санагддаг. Энэ талбарт мэдээллийн найдвартай байдал бий болдоггүй. Олны сэтгэл зүйг хуваасан талцуулсан, үнэн бодит эсэх нь эргэлзээтэй, мэргэжлийн бус мэдээллүүд газар авдаг боллоо. Засаг дарга нь ч албан ёсны мэдээллийн сувагаар байр сууриа дамжуулдаг байх ёстой байтал цахим орчныг ашигладаг байдал гаарсан. Үүнийг цэгцэлмээр байна. Албан ёсны ажлын редакцитай, улсад татвараа төлдөг газруудаа дэмжихгүй бол халаасандаа тамгатай нөхөд сэтгүүлзүйг наймааны хэрэгсэл болгож байна. Үүнийг дарга нар хийж байна. Угтаа бол төрийн байгууллага дэргэдээ хэвлэл мэдээллийн сувагтай байх ёсгүй, дарга нар түүнийгээ гааруулж попрох ёсгүй. Энэ  буруу жишиг тогтчихоор зарим дарга нэртэй нөхөд мөнгө бариад ирж байна. Надад 50 сая төгрөг бариад ирж байсан дарга ч байна. Нэрийг нь хэлээд яах вэ. “Энэ хүний бизнесийг үгүй хиймээр байна” гээд ирж байсан. Гэтэл нөгөө унагаах гээд байгаа хүнийх нь бизнесийг би мэддэг учраас “Уучлаарай тэрбум төгрөг бариад ирсэн ч би үүнийг хийж чадахгүй” гээд явуулж байлаа. Үүгээр юу хэлэх гээд байна гэхээр тухайн бизнес ч байна уу, жижиг өрхийн аж ахуй ч байна уу яаж хэрхэн хүний хөлс хүч шингэж байгааг, хэрхэн удамшуулж үр хүүхэд, хань ижилтэйгээ зүтгэж босгосныг мэдэхгүй хүмүүс л хүний босгосон баялгийг сэтгэл өвдөхгүйгээр нурааж чаддаг юм байна. 50 сая төгрөгт дургүй хүн гэж байхгүй. Гэхдээ ямар ч их мөнгөний өмнө мэргэжлийн ёс зүй, хүнлэг зан чанараа гээж болохгүй.

Сэтгэгдэл үлдээх

Please enter your comment!