Газрын гүнд орхигдогсод буюу Налайхын уурхайд төрийн “хайр” үгүйлэгдэж байна

0
341

Өнгөрсөн он жилүүдийн аль ч цаг улиралд өөрчлөгдөж шинэчлэгддэггүй хэд хэдэн газар байдгийн нэг нь Налайхын гэгддэг нүүрсний уурхай. Ерөөс өөрчлөгддөггүй гэсний учир нь 10 жилийн өмнө байсан өнгө төрх өнөөдөр очиход яг л тэр янзаараа. Тэнд юу ч өөрчлөгдсөнгүй. Бүтээн байгуулалт, бичил уурхайг тойрсон иргэдийн ахуй амьдрал, нүүрс олборлолт, хөрсний эвдрэл, дэд бүтэц, газрын гүнд ажиллагсдын эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, цалин хангамж, тэнд ажиллаж буй насанд хүрээгүй бяцхан хүүхдүүдийн сурч боловсрох орчин, ажлын бүтээмжийг үнэлэх систем, хүүхдийн хөдөлмөрийн боолчлол, монгол хүний амь насны баталгаа гээд хамгийн чухал үнэт зүйл бүхэн тэнд “мартагджээ”. Арван жилийн өмнө ч байдал ийм л байсан. Энэ бүхнийг өөрчлөх хүсэл эрмэлзэл Монгол төрд бий юу, монголын уул уурхайн салбарын бодлогод хэрхэн тусгагдав гэх асуулт эрхгүй сэтгэл ээрэв.

Цас шуурч, нүүрс ачаалсан Налайхын замаар ийнхүү бодол тээн буцахуйд нүдэнд харагдаж сэтгэл түгшээсэн тэмдэглэл цагаан цааснаа ийн буулаа.

Царай төрхийг нь нэгнээс нь ялгахад бэрх харлаж халтардсан эдгээр хүмүүс бол гар аргаар нүүрс олборлож, газрын гүнд бүх насаа элээсэн Налайхынхан. Нэг ам тойрч ихэвчлэн 5-20 хүн нэг баг болон ажиллаж “танк” гэх чирдэг төмөр хайрцагаар зэвсэглэн нүхнээс нүх дамжин ажиллацгаана.  Улаанбаатарын нүүрсний хэрэглээний 80 гаруй хувийг дангаараа хангадаг энэ газраас өдрийн сурвалжилгаа бэлтгэлээ.

Налайхын зам урт юм. Арга ч үгүй биз. 1912 оноос хойш энэ замаар бид нүүрсээ зөөсөн. Улаанбаатарын нүүрсний ченжүүд “Портер” гэх жижиг тэвштэй машин хөлөглөж өдөрт хэд хэдэн удаа хот, Налайх хоёрын хооронд явдаг. Налайхын уурхайд хүн, машин хоёр дүүрэн юм. Идэр ес эхлээгүй ч хүйтний эрч чангарч байгаа энэ өдрүүдэд Налайхын нүүрс иргэдийн хэрэгцээнд гол байр суурь эзэлдэг.  Биднийг хотоос  Налайхын уурхайг зориход цаг агаар тогтуун байсан ч уурхай дээр очих үед нэлээд хүйтэн салхитай болчихов. Учир мэдэх нэгэн буурал ах “Энд газрын хэвлийг ухаад удаж байгаа учраас газар лус нь хилгэнэдэг үү ихэвчлэн салхи шуургатай цаг агаар хүндхэн байдаг юм. Хавар бол улаан шуурга нүднэ. Өвөлдөө цасаар шуурч байдаг газар” хэмээсэн. Уулзсан хүн бүхэн биднийг “аньсан нүхэнд унчихав аа, болгоомжтой, гишгэх газраа сайн хараад яв” гэж захиж байв.

Үнэхээр тэнд хүн гишгэх газар үгүй болжээ. Газрын хөрсийг эргүүлж чаддаг хүний чадал, тэнхээний тухай их олон зүйл бодогдоно. Үгүй бол их дайн болжээ гэж харагдана. Нүүрс ачаалсан портерууд өндөр газар бараадан өдөржин зам хайж явдаг ажээ. Цас орсон болохоор зам баларсан байв. Ингээд л зорьсон газартаа очих гэж машин, зам хоёртойгоо зууралдаж байж хүрэв. Бидний очсон эхний уурхай (ам) бол Н.Шижирмөнх гэх хүнийх ажээ. Тэрбээр уурхайгаа нээгээд жил болж байна гэв. 20-иод хүн ажиллуулж хоол унд, цалин хөлсийг нь олгодог. Одоогоор орлого сайнгүй байна. Өдөрт 15-20 машинд нүүрс ачиж байгаагаа хэллээ. Ченжүүд утсаар голдуу дарааллаа авдаг гэнэ.

Шижирмөнхтэй ярилцаж байх зуур ч түүний утас амарсангүй. “Манайх очертой байна. Оройн ээлж дээрээс ирээд нүүрсээ ачуулчих” гэж байв. Нэг портер нүүрсийг тэвшнийх нь өндөр намаас хамаараад 60-80 мянган төгрөгөөр 100-160 гаруй метрийн гүнээс гаргадаг байна. Шижирмөнх саяхан 100-аад метрийн гүнээс нүүрсээ олборлодог шинэ ам худалдаж авчээ. Энд нэг амыг нөөцөөс нь хамаараад 30-80 сая төгрөгөөр зардаг гэнэ. Цэвдэг, хуурай гэх мэтээр нүүрсээ ангилдаг. Хуурай нүүрс хамгийн илчлэг, чанартай нь ажээ. Шижирмөнх өдөрт олсон орлогоо 50:50 хувиар нь уурхайчидтайгаа хувааж авдаг гэнэ. Түүний өдрийн орлого дунджаар сая төгрөг. Үүнийг сард нь бодоод үзвэл багагүй тоо гарна. Гэтэл өнөөдөр төсвийнхний дундаж цалин 400 мянган төгрөг.

Нэг сая төгрөгийн орлоготой амны эзэн “уурхайн талаар тодорхой зүйл ярихгүй. Дарамт их ирдэг” гэв. Энэ тухай нь тодруулахад тэрбээр, “Манай Налайхын уурхайн газар нутгийн ихэнх хэсэг нь хятад иргэдийн мэдэлд байдаг. Тийм болохоор ярилцлага өгч болохгүй,зургаа ч авахуулахгүй шүү” гэлээ. Үнэхээр гайхашрал төрөв. Учир нь уурхайн талаар хамаагүй ярилаа гэсэн дарамт Монгол газрыг өмчлөөд авчихсан хятад эздээс их ирдэг гэнэ. Монгол хүний тухай ярилцлага ч хийж болохгүй болчихжээ.

Бурхнаас харамладаг нутаг минь бусдын гарт оржээ
Налайх дүүргийн хувьд, уурхай хаагдсанаас хойш 22 жилийн хугацаанд эмх замбараагүй олборлолт газар авч, хувиараа ашигт малтмал олборлогч иргэд хүнд бэртэж гэмтэх, улмаар амь насаа алдах явдал өнөөг хүртэл гарсаар байна. Одоогийн байдлаар нийтдээ 240 орчим хүн нас барж, 735 хүн хүнд бэртэж гэмтсэн гэсэн тоо гарчээ. Үүнээс гадна хууль бус олборлолтоос үүдэж тус дүүргийн байгаль орчин ихээр сүйтгэгджээ. Налайхын уурхайн 335.2 га талбайд байгаль орчны үнэлгээ хийхэд техникийн нөхөн сэргээлтэд нэг тэрбум 135 сая төгрөг, биологийн нөхөн сэргээлтэд долоон тэрбум төгрөг шаардлагатай гэж тооцоолсон байна.

2017 оны байдлаар Налайх дүүрэгт 111 тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч байгаагийн ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй 75, хайгуулын тусгай зөвшөөрөлтэй 36 аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байна гэсэн судалгаа гарчээ.

“Миний нутгийн шорооноос бурхан гуйсан ч бүү өг” гэсэн дээдсийн минь зарлиг ул болжээ. Улаанбаатараас зүүн урагш 36 км-т оршдог Налайх дүүрэг 68.7 мянган га газартай. 30-аад мянган хүнтэй. Эдгээр иргэний ихэнх нь уурхайгаа түшиглэж амьдардаг ажээ. Энэ дүүрэгт одоогоор 120 гаруй нүүрсний ам идэвхтэй ажиллаж байдаг гэнэ. Эдгээр уурхайгаас (амнаас) амьдралаа залгуулдаг 1700-аад хүн байдаг гэсэн тоо байна. Энэ бол уг уурхайд ажиллаж байгаа уурхайчдын тоо. Эдгээр хүмүүсийн цаана хэдэн эхнэр, хүүхэд байгааг тоолбол Налайхын уурхайгаар амьдардаг хүний жинхэнэ тоо гарна. Уурхайчид гэх эдгээр хүн амны эздээс нь өөр хайхрах хүн нэг ч байдаггүйг тэд хэлэв. Бусдын гарт амь, насаа даатгачихаад “үхсэн ч гомдолгүй” гэсэн гарын үсэг зураад газрын гүнд ордог эдгээр уурхайчныг хараад зүрх минь нэг л тайван бусаар цохилов.

Өдрийн орлого нь 20-35 мянган төгрөг. Энэ л мөнгөний төлөө “үхсэн ч гомдолгүй” хэмээн бардам зогсох зоригтноор дүүрэн энэ л газарт мөнгөний төлөөх амьдрал буцалж байна. Уурхайчид цалингаа долоо хоногтоо авдаг гэнэ. Тэдний долоо хоногийн цалин дунджаар 250 мянган төгрөг. Аравдугаар сараас нэгдүгээр сарын сүүлч хүртэл орлого сайн байдгаас долоо хоногтоо хагас сая төгрөг ч авах үе байдаг гэв. Идэр есийн жавар тачигнасан үед эдгээр хүний долоо хоногийн цалин 500 мянгад хүрдэг.

Энэ мөнгийг төсвийн ажилчдын нэг сарын цалинтай харьцуулж үзэв. Хэтэрхий харьцангуй тоо гарч байв. Гэвч эдгээр уурхайчид ихэвчлэн бичиг үсэг мэддэггүй, гашуун ундаанд дуртай байдгаас амьдрал, амьжиргаа нь тун тааруу байдаг нь хэнд ч анзаарагдаж байлаа. 1999 онд эх орны баруун хязгаар Баян-Өлгий аймгаас ирсэн гэх Х.Беибт гуайнхаар орлоо.

Таван хүүхэдтэй гэнэ. Гэрийн эзэн Беибт гуай хэдийн согтоод уначихжээ. Учир нь цалингаа авсан ажээ. Хэдийгээр өөрөө нүүрсний нэг ам нээгээд түүнээ ажиллуулдаг ч олсон хэдэн бор юмаа архинд өгчихдөг нь ганц Беибт гуай ч биш гэнэ. Уурхайд ийм замналаар амьдрагсад нэлээд байдаг тухай өөрийгөө Ганаа гэж танилцуулсан нэгэн амны эзэн хэлж байв. Мөн тэрбээр, хүн дарагдаж, бэртэж гэмтэх, амь насаа алдах нь жирийн үзэгдэл. Хэн ч тийм ослыг гайхахгүй.

‘Тэр дарагдсан гэнэ, энэ хөл, гараа хугалсан гэнэ гээд л өнгөрнө. Газрын гүнд орсон уурхайчид шороонд дарагдсан тохиолдолд л аврахынхан ирнэ үү гэхээс ганц нэг хүн бэртэж гэмтлээ гэхэд тэр хүний хохь болоод л өнгөрдөг дөө” гэв. Үнэхээр ч эдгээр хүний эрүүл мэнд, амьдрах орчин нөхцөл, амь насных нь баталгаа хаана явна вэ. Үүнд хариулт өгөх хэн ч байдаггүй гэж үү. Хэнээс ч юм энэ асуултандаа хариулт нэхэн зогсож байхдаа би “Орхигдсон хүмүүс” гэж сурвалжилгаа гарчиглах тухай бодож байв.

Хятад иргэдээс өөрийн төрж өссөн газар нутгаасаа алга дарам газар гуйж, түүнээ түрээсэлж, эсвэл худалдаж авч ажиллуулдаг байж болшгүй амьдрал эрхэм түшээдийн минь гэрийн хаяанд өрнөж байгааг сануулахыг зорьлоо. Эдгээр иргэд амьдрахын тулд өдрийн 50-80 мянган төгрөгийг хятад эзэддээ тушаадаг гэнэ. Энэ татвараа төлөхгүй бол хятад эзэд нь түрдэг трактораар уурхайн амыг нь газрын хөрстэй тэгшилдэг. Монгол хүн монгол газартаа амьдарч, ажиллаж болохгүй болсон тухай нэг жишээ энэ буюу.

Газрын гүнд жиргэдэг болжморууд

Эндхийнхэн хүүхдүүдээ “болжмор” гэж нэрлэдэг. Өмссөн гутал, үүрсэн цүнхэндээ түүртэн зам даган алхах борхон жаалууд. Нялх балчраасаа эхлээд л аав, ээжийнхээ амссан бүхнээс амсаж, хийсэн бүхнээс хийж өсдөг эдгээр халтар жаалууд даанч өрөвдөлтэй. Тэд уурхайн гүнд “жиргэж” өсдөг болжморууд. Хүүхдийн эрх, хүүхдийн хууль бус хөдөлмөр эрхлэлт, хүүхдийн сайн сайхны төлөө “за” гэж хэлье …гэх мэт үгс Налайхын уурхайд ямар ч үнэ цэнэгүй.

“Чи төрөөд хэл, хөл хоёрт орсон л бол хүрз, жоотуугаа бариад нүх рүү орж нүүрс гарга” гэсэн хууль тэдний амьдралд “үнэн” шиг үйлчилдэг. Налайхын уурхайд өссөн 18-20 настай залуусыг уурхайтай амьдралаа холбосон “жинхэнэ уурхайчид” гэдэг.

Учир нь энэ хүүхдүүд уурхайн чулуу нүүрсийг төрсөн цагаасаа л харж, барьж өссөн болохоор тэр. Ингээд л тэд ахмад уурхайчдын эгнээнд зүй ёсоор багтдаг ажээ. Хамгийн аймшигтай нь тэд дахиад л “үхсэн ч гомдолгүй” гэсэн тамгыг хурууныхаа өндгөөр дараад хэдийд ч нурж болзошгүй байгалийн хатуу хуулийн эсрэг зогсдог. Өглөө бүхэн  дасал   болсон өнөөх битүү харанхуй, гүн нүх сэрүү татан тэднийг угтдаг. Газрын гүнд амьдралын салхи ямархан жавартай сэвэлздэгийг газар дээр амьдрагсад үл мэднэ.

Д.СУМЪЯАБАЗАР САЙДАД ИТГЭЖ БАЙНА

Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Д.Сумъяабазар ажлаа авсан даруйдаа Налайхын уурхайд ажилласан. Энэ үйл явдал нутгийн иргэдийн болон уурхайд ажиллагсдын хувьд “итгэл” төрүүлжээ. Уул уурхайгаас хоолоо залгуулж буй олон залуус салбарын сайд Налайх орчмын бүсэд шинэ бодлого барьж ажиллах болов уу, үүнийг дагаад нүүрсний ам бараадаж амьдардаг олон иргэний аюулгүй байдал, амь нас, эрүүл мэнд хамгаалагдана” гэх итгэлтэй болж ямар нэгэн түшиг тулгуур, төрийн хайр биднийг чиглэнэ гэсэн бодол өвөрлөжээ.

Д.Сумъяабазар сайд “Хүний аминаас илүү зүйл гэж байх учиргүй. Төр иргэнээ хамгаалах үүрэгтэй. Иймд суурьшлын бүсээс үйлдвэрийн бүсийг гаргах талаар УУХҮЯ, НЗДТГ хамтран ажиллана. Налайх дүүрэгт олгогдсон энэ олон лиценз эзэмшигч аж ахуйн нэгжүүдийг цэгцлэж, хариуцлагатай болгохоор төрийн байгууллагууд уялдаатай ажиллах ёстой. Хэрвээ шаардлага тавиад засагдахгүй бол лицензийг нь түдгэлзүүлэх, цаашлаад цуцлах хүртэлх арга хэмжээ авч ажиллана. Шаардлагатай бол хууль журмандаа өөрчлөлт оруулах болно” хэмээн мэдэгдсэн нь ийнхүү уурхайчдын сэтгэлд нийцжээ.

Мөн нийслэл орчимд үйл ажиллагаа явуулж байгаа бичил уурхайг хэрхэх, хэрхэн байгальд ээлтэй, эко бүс болгох тухайд салбарын сайдын бодлогыг лавлахад өгсөн хариултыг энд дурьдмаар байна. Салбарын сайд “Цаашид салбарын яамнаас суурьшлын бүсэд үйлдвэрлэл эрхлэх ажлыг ойрын хугацаанд цэгцлэх ажлын хэсэг байгуулж, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологийн шийдэл бүхий үйлдвэрүүдийг бий болгох талаар анхаарлаа хандуулж ажиллан, хариуцлагатай уул уурхайд түшиглэсэн бодлого барина” хэмээсэн. Тэгэхээр юутай ч хүнээ эрхэмлэсэн салбарт бичил уурхайг өөд нь татсан шинэ бодлого үгүйлэгдэж байгааг Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд мэдэрсэн нь олз юм.

                                                             М.МӨНХТУНГАЛАГ

 

Сэтгэгдэл үлдээх

Please enter your comment!