Н.Өлзийхутаг: Мэргэжлийн өндөр түвшинг харуулахын тулд шаазанг сонгож мөнгөлдөг

0
47

Алт, мөнгөний нэрт уран дархан Н.Өлзийхутагтай ярилцлаа. Тэрбээр үе дамжсан дархан бөгөөд түүний аав Намжилсүх Хэнтий аймгийн Батноров хийцийг үүсгэн хөгжүүлсэн алдарт Тожил дархны шавь байжээ. 20 дугаар зууны дунд үеэс Батноров хийцийн эмээлийн чимэг, хормойн боолт, мөнгөн хазаарын ур хийц зүүн аймгууд төдийгүй баруун зүгийнхний нэрд гарсан алт, мөнгөн урлагтай эн зэрэгцэн улмаар Дарьгангын мөнгөн урлагтай өрсөлдөж эхэлсэн байдаг.

Таны аавын талаар яриагаа эхлэе гэж бодож байна. Алдарт Тожил дархны шавь байсан гэж сонссон?

Тийм ээ. Аав маань бага байхаасаа мал дээр өссөн. Цэрэгт явахаасаа өмнө Тожил дархан дээр очиж шавь орж байсан гэдэг. Цэргээс ирээд трактор комибинатын жолоочийн курст суусан. Ерөнхийдөө жолооч мэргэжилтэй хүн л дээ. Дагалдсан мэргэжил нь дархан юм. Өдөр нь машинаа барина. Орой нь дархныхаа ажлыг хийдэг хүн байсан. Олон үзэсгэлэнд оролцсон гэдэг. 1950-иад оны үед аймгийнхаа 30 жилийн ойгоор анх шаазанг мөнгөлсөн нь том бүтээл болсон байдаг.

Та дархны урлагийг анх хэдэн настайгаасаа суралцаж эхэлсэн бэ?

Бага байхаасаа ааавынхаа гарын үзүүрт гүйж, мөнгө хайлдаг хөөрөг татаж эхэлсэн. Өдөржин татна. Чанга эсвэл сул татаж болохгүй. Мөн багажийг нь дөхүүлж өгөх, төмөр хасах, хуурайдахаас эхлээд суралцаж эхлэсэн дээ. Аав хаана ч очсон төмрийн хог олдоно. Түүгээр монгол цоож хийгээд сурчих гээд анх зааж байсан. Аавтайгаа нийлж 50 цоож хийгээд сангийн аж ахуйд өгч байлаа. Тухайн үед албан байгууллагууд монгол цоож хэрэглэдэг байсан юм. Дараа нь зуух яндан хийж сурсан. Пийшин хийж сурсан. Цаашлаад мөнгө давтаад, алт гээд нарийсаад явдаг.

Батноров хийц бол Тожил дарханы анх зохиосон эх загвар, зохиомж юм. Тожил дарханы хийсэн маш олон зүйл бий. Яг тэрэнд хүртэл хийсэн дархан одоохондоо байхгүй. Гэхдээ Тожил дарханы эх загвар, зохиомжид суурилж өсөн дэвжиж яваа олон дархан бий. Дархан хүн гэдэг хэн нэгнийг дуурайхгүй өөр өөрийгөө хөгжүүлээд явдаг. Жишээ нь Тожил дарханы шавь манай аав багшаасаа юмаа сурчихана. Түүн дээр өөрөө санаачлаад улам баяжуулаад, ур хийцээ өөрийн санаагаар улам бэхжүүлээд явдаг. Ингэхээр Намжил хийц гэж гараад ирнэ шүү дээ. Би бол аавынхаа хийцийг бүрэн дуурайгаад байхгүй. Ерөнхий юмаа заалгасан. Үүн дээр өөрийнхөө санааг нэмээд, өөрөө зохиогоод ирэхээр Өлзийхутаг гэдэг хийц гараад ирж байгаа юм.

Тэгвэл таны бүтээлийн гол онцлог юу вэ, тухайлбал нимгэн шаазанг мөнгөөр бүрэх нь их нарийн ажиллагаатай бололтой?

Мөнгийг маш жигдхэн давтаж, нямбай ажиллагаагаар шаазанг бүрдэг. Мөнгийг хэрхэн жигдхэн давтахаас гадна шаазан дээр мөнгөө яаж жигдхэн бариулж нягт суулгах вэ гэдэг дахиад л нэг мэргэжил, ур чадвар юм. Үүнд мөнгийг агшаах нарийн ухаан орж байна. Мөнгө агшиж байж л аяганд ингэж сайхан сууж өгч байгаа шүү дээ. Шаазангаа хагалахгүй, дээр нь мөнгөө нугалахгүйгээр агшаана гэдэг дарханаас нарийн ур чадвар шаарддаг. Мөнгө шаазангийн хээ бүрт нь шингэж сууна гэсэн үг.

Шаазанг мөнгөлдөг дархан хэр олон бэ, нэг шаазанг мөнгөлөхөд ямар хугацаа орох вэ, зориуд хамгийн нимгэн шаазанг сонгож авдаг уу?

Ийм бүтээл хийдэг хүн ховор байх. Би мөнгөлсөн шаазан олныг үзээгүй. Ер нь шаазан мөнгөлөх дархчууд цөөн байгаа нь нарийн ажиллагаатай нь холбоотой байх. Тиймээс зах зээлийн нийгэмд шаазан мөнгөлснөөс бусад зүйлээ хийж байвал цаг хожно, дээрээс нь эрсдэлгүй байдаг биз. Би бол мэргэжлийн өндөр түвшинг харуулахын тулд шаазанг сонгож хийгээд байгаа юм. Ингэхдээ хамгийн нимгэн гэсэн шаазанг сонгодог. Энэ нь олон жил мөнгө гараар давтсаны нэрийн хуудас болж байгаа юм уу даа. Би 40 жил дархан хийж байна. Монголчууд мөнгөн аяга их хэрэглэдэг л дээ. Гэхдээ мөнгөлсөн шаазан аяганд архи, айраг сөгнөж байвал хүмүүс их сонирхоно. Энэ нь дархны өндөр ур чадварыг шууд илтгэж байгаа юм.

Шаазангийн зөвхөн дотрыг мөнгөлөхөд 14 хоног хэрэгтэй. Ингэхдээ 16 цагаар ажиллана. Хэрэв найман цагаар ажилбал бүтэн сар хийж байгаа юм. Шууд яараад хийчихэж болдоггүй ажил. Нэлээн нямбай хийхгүй бол нимгэн шаазан маш амархан хагарах эрсдэлтэй. Хагалчихвал дахиад л эхлэх хэрэгтэй болно.

Монгол дарханы гол онцлог юу вэ, гадаадын дархчуудтай ур чадвараа харьцуулж үзэж байсан уу?

Гадаадад аяга мөнгөлж байсныг үзээгүй. Өвөрмонголчууд аяга мөнгөлсөн байдаг юм билээ. Гэхдээ монгол дархчуудын хаана ч хүрэхгүй л дээ. Монгол дархны нэг онцлог нь ямар ч технологи техник орохгүйгээр хөдөө голын эрэгт багажтай нь буулгачихад бүх юмаа хийж чадна. Дархны багажаа хүртэл хийнэ. Бүх төрлийн металл, дээр нь арьс шир, мод, ясаар хүртэл хийнэ. Олон тал руу хөрвөж чаддаг онцлогтой. Мөн ямар ч орчин үеийн өндөр хөгжилтэй багаж хэрэгсэл ашиглалгүй маш нарийн хийцийг ур чадварын өндөр түвшинд гүйцэтгэж чаддаг. Энэ чадвараараа монгол дархан гайхамшигтай байдаг. Гэтэл гадаадын дархчууд заавал цахилгаан орсон, эсвэл техник байхгүй бол хийж чадахгүй.

Монгол дархны бүтээлийг гадныхан хэр их сонирходог вэ?

Монголчууд өөрсдөө их сонирхож хийлгэнэ. Мөн гаднынханд их бэлэглэдэг юм билээ. Саяхан Оросын иргэний агаарын тээврийн удирдах газрын даргад захиалгаар хэт хутга хийж өгсөн юм. Хэт хутгийг нь зүүж өгөөд ур хийцийг нь тайлбарлахад маш их хөөрч, тэнд байсан хүмүүст гайхуулан том бэлэг боллоо гэж хэлж байна гэсэн.

Таныг 20 гаруй орны төрийн тэргүүнд зориулж бүтээл хийж байсан гэж сонссон. Энэ тухайгаа дэлгэрүүлэхгүй юу?

Социализмын үед гоёл чимэглэлийн үйлдвэр, одоогийн зоос гоёлын үйлдвэрт би дарханаар ажиллаж байсан. Тэнд үнэт металлын дархан гэдэг мэргэжилтэй, тавдугаар зэрэгтэй байлаа. Ажилд ороод хоёр жилийн дараа тусгай захиалгын ажил хийж эхлэсэн. Тусгай захиалга хийдэг хоёр дархан байсны нэг нь Чойсүрэн, нөгөөх нь би байсан. Хурдан, сайн хийдэг хүмүүстээ тусгай захиалгыг хуваарилна л даа. Тусгай захиалгын дархан нь энгийн үед үйлдвэрийнхээ ажлыг хийнэ. Тухайн үед төв хорооны сайд нарын зөвлөл гэж байлаа. Голдуу сайд нар юмаа хийлгэнэ. Сайд нарын авгайн ээмэг бөгжөөс эхлээд гадаадад төрийн тэргүүнүүд айлчлахад заавал бэлэг аваачиж өгнө. Тэр бэлгийг их хийнэ. Зарим бүтээлийг олон дархан хамтарч хийнэ. Янз бүр. Би ихэвчлэн аяга, хэт хутга, эмээлийн мөнгөн чимэг хийж байсан. Мөн дурсгалын мөнгөн хайрцаг хийж байлаа. Тухайлбал, ЗХУ-ын удирдагч Л.И.Брежновт 70 насных нь ойгоор Монгол Улсаас дурсгалын том мөнгөн хайрцаг бэлэглэсэн юм. Уг хайрцаг дээр 15 улсын хилийн зургийг гаргаж, үнэт чулуугаар ялгаж, заагаар нь алтаар имжиж байсан. Дунд нь кремлийг алтаар хийгээд тойрсон 15 улсын бүх билэгдлийг шигтгэж байсан юм. Түүнд би оролцож бүх хээ хуар, чулууг хийж байсан. Дараа нь Ю.Цэдэнбал даргын 60 насны ойд Монголын газрын зурагтай бас дээрхтэй адил мөнгөн хайрцаг хийсэн. Мөн 60 насны ойгоор нь би зургаан том мөнгөн аяга хийсэн. Нөгөө дархан нь долоог хийсэн байх. Бүх аймгийн дарга нар, сайдууд Ю.Цэдэнбал гуайд бэлэг өгнө гээд тийм билэгдэл оруулж хийгээрэй гээд захиалдаг.

Тусгай захиалгыг хийлгээд шууд аваад явчих уу?

Тийм. Өдөр шөнөгүй суулгаж байгаад хийлгээд аваад явна. Польш, Орос, Чех, Болгар гээд социалист бүх оронд миний бүтээл бий дээ. Хойд Солонгосын удирдагч Ким Ир Сенд хүртэл мөнгөн аяга хийлгүүлж бэлэглэж байсан. Дарга нар айлчлал хийх гэж байна, тийм билэгдэлтэй эдлэл хийж бай гэнэ.

Тухайн орны билэгдлийг мөнгөн аяга бусад эдлэлд тусгах явдал байв уу?

Монгол, Польшийн төрийн далбайг аяганы дор нь зөрүүлж хийж байсан. Сүүлд ёроолд нь болохгүй юм байна. Дотор талд нь далбайгаа зуръя гэсэн. Монголчууд хамгийн түрүүн хадгаа дэлгээд аягаа барьдаг болохоор аяга олон хийсэн дээ. Хийж дууссаны дараа шалгаж үзээд сайхан болсон байна гээд аваад явна. Гэхдээ дарга нар над дээр ирэхгүй. Тусгай төлөөлөгчид ирнэ. Жишээ нь Ю.Цэдэнбал даргын рефрент гээд Батцэнгэл гэж өндөр хүн байсан. Тэр хүн голдуу ирнэ.

Таны бүтээлд алтан аяга сонирхол татлаа. Энэ ямар ур хийцийг харуулсан аяга вэ?

Алтан аягийг цаана нь ногоон хаш чулуугаар хийлгэдэг юм. Улам үнэ оруулж байгаа нь энэ юм. Өсөн дэвжих, эв найрамдлыг билэгдсэн хээ хуар шингээж өгөөрэй гэж захиалдаг. Энэ алтан аяган дээр урт удаан наслаж, үргэлж цэцэг шиг дэлгэрч яваарай гэсэн утгыг илэрхийлээд, эв найрамдлыг нь цэцэгнүүд маань хоёр хүн сугадсан юм шиг бие биенээсээ үргэлж хэлхээтэй холбоотой сүлжилдсэн байдлаар урласан. Ургаж, дэлгэрч, өсч байгаа гэсэн гурван янзийн таван төрлийн цэцэг дүрсэлсэн. Жижиг зайнд тэр олон цэцгийг тэгж сүлжилдүүлж хийнэ гэдэг дархны ур чадвар юм. Мөн дархны зохиомж орно. Энэ жижиг зайнд цэцгээ сүлжилдүүлж хийх үү, түлхэлцүүлэх үү, эсвэл зүгээр зэрэгцүүлж хийх үү гэх зэргээр олон янзийн хээ угалз оруулж болно. Энэ аяганы тухайд сүлжилдүүлсэн арга билгээр хийсэн. Үргэлж цэцэглэж яваарай гэсэн утгатай.

Алтны шинж чанар мөнгөтэй харьцуулахад ямар вэ?

Алт мөнгийг бодоход зөөлөн. Тиймээс аяга бүрэхэд нямбай ажиллагаа орно. Үртсийг нь хүртэл хаяхгүйгээр нямбай хийх хэрэгтэй. Алт бас хэт зөөлөн тул багажинд зууралдаад хэцүү. Эвийг нь олж байгаад хийнэ.

Аяганы дотор талд загас дүрсэлжээ. Энэ нь ямар утга билэгдэлтэй вэ?

Дотор талд арга билгийн загас хийсэн юм. Архи хийхээр загас хөдөлж байгаа юм шиг харагддаг. Ю.Цэдэнбал даргын 60 насны ойгоор хийж өгсөн аяган дотор алт мөнгөн загас дүрсэлж байсан юм.

Таны бүтээлд хэт хутга чухал байрыг эзэлдэг нь анзаарагдсан.  Энэ тухай тодруулахгүй юу?

Энэ хутганд 40 лан мөнгө орсон. Дээдсийн хүрээлэнгийн хамгийн өндөр зэрэглэлийн хэт хутга юм. Тольтыг нь мөнгө, ишийг нь улаан зандан мод, хадаасыг нь мөнгөөр хийсэн. Хутганы төмрөөс бусад нь дан мөнгө оруулсан. Улаан зандан нь улам үнэтэй болгож байгаа юм. Савхыг нь зааны соёогоор хийнэ. Оосор 8 мм-ын бүдүүн. Тээглүүр дээр нь ханьгард, хоёр бэл дээр нь арслан, бар дүрсэлсэн. Хувь дээр нь хоёр луугаа дүрсэлсэнээр нийлээд дөрвөн хүчтэн болж байгаа юм. Луу үүлэнд сүлжилдсэн, нисч яваагаар хийгдэнэ. Доор нь ус далай, уул, дээр нь үүл тэнгэр хийнэ. Бэлийг нь угалзан хээгээр чимдэг. Ингэхдээ бар, арслангаа өөдөөс нь харуулбал хэрэлдсэн болно. Хоёр тийш нь харуулж зүүнэ гэвэл эд хөрөнгөө мансан болдог. Хутганы ган хэсгийг У-7 гэсэн гангаар хийдэг. Бид хялбарчлаад машины амаржины пүршийг улайсгаж, сунгаад хатааж хийдэг. Чанарын хувьд У-7-оос сайн ган болдог. Гангаа хэт хатаавал хугарна. Зөөлөн бол ир нь амархан мохно. Тиймээс тусгай технологиор маш нарийн хатаах ёстой. Мөн төмрөө буруу хатаавал тахийна. Тиймээс энэ ажилд дархны нарийн мэдрэмж, дадал шаардагддаг. Нэг хэт хутгыг 7-8 сарын хугацаанд хийнэ. Мөн бэлний угалз их өндөр сүлжилдсэн байгаа. Өндөр сүлжээстэй хийх нь дархны өндөр ур чадварыг илтгэж байгаа юм.

Сэтгэгдэл үлдээх

Please enter your comment!